Sisi, keizerin Elisabeth van Oostenrijk

Een kleine opening in het hart

De 10e september is een mooie, wolkenloze dag, overstroomt van milde herfstzon. Om negen uur 's morgens zit Sisi bij het kappen van haar haar, Irma meld zich bij haar. De keizerin ziet er fris uit, maar ze klaagt ook, dat ze slecht geslapen heeft. "Ik weet niet hoe het kwam, ik kon niet inslapen. Een poosje hoorde ik de Italiaanse zangers aan, toen stoorde het licht van de vuurtoren me. Ik had niet de kracht op te staan, om het raam te sluiten. Het zal tegen twee uur 's morgen geweest zijn, toen ik insliep. Toen wekte de maan me..."

Irma vraagt, of het nog steeds het plan is, om op deze middag het schip naar Territet te nemen en van daaruit met de tandradbaan naar Caux terug te keren. "Ja", zei de keizerin, "om een uur veertig varen we. Het personeel kan met de twaalf-uur-trein vooruit rijden; ik hou niet van die grote optocht..."

Deze winkel bezocht Sisi nog...

Sisi bevind zich deze morgen in een ongelooflijke goede stemming. Om elf uur verlaat ze met de gravin het hotel. De keizerin wandelt in de stad rond, verheugt zich op de internationale flair, wil bij Baecker, de instrumentenbouwer en muziekhandel in de Rue Bonivard, het orkest van Adelina Patti aanhoren, een mechanisch muziekinstrument met orgel, piano en vioolwerk. Baecker zet direct het apparaat in beweging, die het muziek van het een compleet orkest weergeeft, voegt walzen met aria's uit 'Aida', 'Carmen', 'Rigoletto' in. Dan 'Tannhäuser', de lievelingsopera van de keizerin."Ik hou meer van haar dan Lohengrin. Er ligt in haar muziek ietwat mystiek-fatalistisch als in het lot van haar helden", zegt ze. Sisi koopt een zeer grote muziekapparaat met vierentwintig platen voor Marie Valerie en haar man in Schloß Wallsee. Als Baecker haar het gastenboek voorlegt, zegt ze lachen in het Hongaars tegen Irma: "Schrijft u alleen Erzsébet Királnyé (koningin Elisabeth), dat verstaat hij in ieder geval niet, en wanneer het iemand hem heeft uitgelegd, ben ik al lang over alle bergen."

Van hier uit gaan ze naar het hotel terug, om zich voor de reis aan te kleden. De kamervrouw, de kapster en de lakei van hun bediening zijn al vooruit gereden. Sisi komt in haar kamer, vanwege de grote hitte had men de raamluiken in het salon van het appartement gesloten. Ze legt de waaier en parasol op de tafel, doet de luiken open en laat de zon binnenkomen. Dan gaat ze naar de spiegel, neemt de hoed af, trekt de witte glacéhandschoenen uit en besteld een glas melk. Irma Stzáray werd ondertussen op haar kamer het middageten geserveerd. Voor het dessert is geen tijd meer, ze trekt haar jasje aan, grijpt naar haar tas en handschoenen en verlaat de ruimte met snelle passen. In de voorkamer van de keizerin aarzelt ze. De etiquette verlangt, dat ze zich niet melden mag, voordat ze geroepen wordt. Maar de tijd dringt, ze klopt lichtjes aan de deur en gaat naar binnen.

"Het scheen me zo", zo bericht de gravin, "dat de keizerin te lang bleef; ik werd van een onbegrijpelijke nervositeit getroffen." Sisi staat in de geopende balkondeur, drinkt in alle rust haar glas melk. "Majesteit, het is zo dadelijk half twee", dringt Irma in het Hongaars aan, "gaan we, we komen te laat. Over een paar minuten gaat de stoomboot." De keizerin is niet zo snel tot haast te bewegen. Afwezig zegt ze: "Zo helder als vandaag heb ik de Montblanc nog nooit gezien." Op zijn minst werd een diener naar het schip gestuurd, om het vertrek uit te stellen.

"Stelt u zich alstublieft voor, we missen de stoomboot Majesteit", klaagt Irma, "dan zijn we beide alleen hier in Genève". Lachend stapt ze voor de spiegel, zet de zwarte hoed op, trekt de handschoenen aan, grijpt waaier en parasol vast.

Om twintig minuten voor twee uur zou de stoomboot over het meer van Genève naar Caux afvaren. Precies om 13.35 uur verlaten Sisi en Irma samen het hotel, om aan boord van het schip te gaan. Ze gaan naar de oever van het meer, op Quai du Montblanc langs het monument van Karl von Braunschweig met de leeuwen voorbij. De keizerin, "vrolijk als een zorgenloos kind, die het niet voor zich kan houden, wanneer het hem wat opvalt", wijst naar de bomen: "Ziet u, Irma, de kastanjebomen bloeien. Ook in Schönbrunn zijn er zulke kastanjebomen, die tweemaal per jaar bloeien, en de keizer schreef me, dat ze in volle bloei staan."

De gravin maant tot haast, het schip zal niet wachten. In de verte luiden de scheepsklokken. Maar Sisi laat zich niet haasten. Het lijkt nu al twijfelachtig, of ze het schip nog wel bereiken. Nog eenmaal luiden de scheepsklokken. "Majesteit, het scheepssignaal", roept de gravin en haast onwillekeurig een stap vooruit.

Sisi wordt op de borst geslagen, niet wetende dat de aanslagpleger een vijl in zijn handen had

Op hetzelfde moment staat voor een bank op de Quai du Montblanc, bij het Hotel de la Paix, waar aan de overkant de koetsiers met hun wagens staan, een jongeman op. Hij beweegt zich op een eigenaardige manier, springt van de ene boom naar de andere boom, alsof hij gevolgd wordt en zich verstoppen wil. Kruislings en dwars over de straat huppelend, nadert hij de keizerin. Hij springt ervoor, stort zich op de keizerin, maakt een beweging, als of hij struikelde, en stoot met de vuist tegen de borst van de keizerin, die geruisloos achteruit helt. De man zoekt de verte, maar word al snel door twee koetsiers vastgehouden, die hem aan de politie overgeven.

De kreet van de gravin roept mensen erbij. Een koetsier helpt de keizerin op te staan. Ze doet de ogen open, ze is bij bewustzijn. Haar ogen glanzen, haar gezicht is rood geworden, het haar had zich bij de val wat losgelaten, het kleed is vies geworden. Een ogenblik later verheft ze zich weer. Haar begeleidster had geen idee, wat er nou eigenlijk gebeurd was, want het wapen in de hand van de aanslagpleger had ze niet gemerkt. "Hoe voelt u zich, Majesteit? Is u niks gebeurd?" vraagt ze bezorgd. "Nee", antwoordt ze lachend, "mij is niks gebeurd". De koetsier borstelt bij Sisi het stof van het kleed af. Enige passanten, die de brutale overval hadden gezien, komen er snel bij, ook de portier van 'Hotel Beau Rivage' komt haastig en verzoekt nadrukkelijk erom, toch in het hotel terug te keren. Sisi wijst elke hulp af. "Waarom? Er is me ja niks gebeurd. Haasten we ons, anders missen we het schip", zegt ze.

Ze zet de hoed op, neemt de waaier en parasol en groet vriendelijk de passanten. Terwijl ze met de gravin aan boord van de stoomboot gaat, meenst ze, haar en hoed goed zettend, nadenkelijk: "Wat wilde deze mens dan eigenlijk?" En na een tijdje: "Misschien wilde hij het horloge van mij wegneme." Irma Sztáray bied haar arm aan, maar Sisi schijnt geen hulp te gebruiken, fris en monter gaat ze snel verder. Dan na een paar stappen: "Niet waar, nu ben ik bleek?" "Een beetje", antwoord Irma, "misschien van de schrik."

Dan hoort men de portier van het hotel, die de dames snel nakomt. Men heeft de man gepakt, verteld hij gauw. De keizerin schijnt het niet te verstaan, "Wat zegt hij?" vraagt ze. Plotseling vertrekt het gezicht. "Ik geloof de borst doet me een beetje pijn ... ik ben het niet zeker."

Sisi schrijdt over de aanlegsteiger, gaat met lichte stappen over de scheepsbrug, bereikt de stoomboot, daar wordt ze duizelig, ze begint te wankelen. "Nu uw arm ...",zegt ze tegen Irma.

Op de boot zakte Sisi in elkaar.

Gelijk daarop wordt de keizerin onmachtig, de gravin omvangt haar, maar kan haar niet houden, valt op de knie. "Een arts! Een arts! Water!" Irma Sztáray schakelt enige andere dames in, Sisi weer in bewustzijn terug te roepen, maar deze ligt doodsbleek met gesloten ogen in de armen van de knielende gravin. Nog steeds heeft niemand in de gaten wat er nou werkelijk gebeurd is. Irma gelooft dat de keizerin een hartaanval heeft gehad.

Sisi wordt op een bank gelegt. Een heer komt naar voren, bied de hulp van zijn vrouw aan, die goed op de hoogte schijnt te zijn, in ieder geval de ziekenvezorging verstaat. Madame Dardelle maakt Sisi's voorhoofd en slapen nat met water. Een andere heer, M. Deysset, stelt voor dat het beter is de dame naar het dek te brengen, want daar is de lucht koel. Men legt de keizerin boven op een bank. Madame Dardelle brengt Eau de Cologne, Irma snijdt de korsetsnoeren open, wrijft het voorhoofd met de eau de cologne in. Ook een stukje in ether gedrenkte suiker , de koelere lucht, die nu van het meer komt, schijnen verlevendigd te werken.

Nog eenmaal komt de keizerin bij, blikt alsuit een droom wakker wordend om zich heen, richt zich langzaam op. Met zwakke stem zegt ze tegen de vreemde dame: "Merci". Haar versluierde, onzekere blik gaat over het schip. Dan zoeken haar ogen de hemel, blijven aan de toppen van de bergen hechten en worden plotseling zeldzaam groot en vragend: "Wat is er dan eigenlijk met me gebeurd?" vraagt ze Irma verbaasd met luide duidelijke stem. Het zijn haar laatste woorden. Bewusteloos zakt ze weer in elkaar.

Om haar verlichting te geven, opent Irma haar de kleine zwarten zijdenfigaro over de borst, scheurt de banden uitelkaar en bemerkt met ontzetting op de daaronder aanwezige batisthemd een kleine bloedvlek in de grote van een munt. Het hemd opzijschuivend, ontdekt ze een kleine driehoekige wond waaraan een drupje gedroogd bloed kleeft.

Irma Sztáray roept de kapitein van het schip erbij, de zieke dame aan boord is de keizerin van Oostenrijk. "Men mag haar niet zo sterven laten, zonder hulp van artsen, zonder kerkelijke bijstand, alstublieft, keert u direct om." Kapitein Roux knikt, verliest geen enkel woord. De stoomboot keert en gaat naar Genève terug.

Sisi wordt naar het hotel gedragen

Voor de invaart in de haven wordt in alle haast een geimproviseerde draagbaar uit zeildoek gemaakt, zes mannen tillen de keizerin, Irma dekt de smalle gestalte met de grote zwarte mantel toe. "De agonie was zo zacht, zonder een teken van de strijd, toch in dit ogenblik schud ze onrustig het hoofd opzij." Een vreemde man houd de witte parasol zorgzaam boven haar.

Zo komt de treurige stoet met de keizerin in het hotel terug, dat ze nog maar nauwelijks een uur daarvoor heel vrolijk verlaten had. Men roept artsen en naar een priester. Nu al had zich een grote mensenmenigte verzameld.

De net overleden keizerin op haar bed in het hotel Beau Rivage. Deze foto is een scene uit een film..

Kort nadat men Sisi in de kamer op een bed gelegd had, zucht ze tweemaal diep, valt dan weer in agonie. In het hotel zijn twee artsen ter plekke, Dr. Golay en Dr. Mayer, die vouw van de hotellier en een Engelse verpleegster assisteren hen. Golay probeert met een sonde in de wond in te dringen. Onmogelijk, de wondopening in de huid had zich na de verwijdering van het korset zich verschoven.. "Er is geen hoop meer", zegt de arts, "geen enkele hoop meer." Een priester betreed de kamer, verstrekt het sacrament der stervenden en de generaalabsolutie. Nog altijd leeft de keizerin, zwak en licht ademend. Eerst om twintig minuten na twee uur spreekt de arts het woord uit:"Dood."

De slagader van de linkerarm wordt geopend, er komt geen druppeltje bloed. De artsen verlaten de kamer.

Bron: Elisabeth. Das Büch ihres Lebens; Johannes Thiele
Vertaald en opgetekend door Diaantje. Niet kopieëren aub.

Sisi's dagverloop in de jaren zeventiger en tachtiger jaren waren voor een keizerin zeer ongewoon:
In de zomer opstaan rond 5.00 uur, in de winter tegen 6.00 uur. Dan een koud bad en een massage. Aansluitend turnen en gymnastiek, een karig ontbijt, vaak in het gezelschap van Marie Valerie, dan coifferen. Deze tijd benutte ze om te lezen en om brieven te schrijven, ook voor haar Hongaarse studie. Dan kwam het aankleden (ofwel in het schermkostuum, als ze wilde schermen, ofwel in het rijkostuum, als ze voor de training naar de rijschool ging). Met al deze bezigheden was de voormiddag gevuld.
Met het eten spaarde Sisi tijd uit: haar vaak uit een beetje vleessap bestaande maaltijd was in weinige minuten beëindigd. Na het tussendoortje een meerurige wandeling, beter gezegd een geforceerde mars in grote tempo over grote afstanden in begeleiding van een hofdame. Tegen 17.00 uur om kleden en coifferen en dan kwam Marie Valerie spelen. Als het echt niet anders ging, verscheen Elisabeth tegen 19.00 uur bij het familiediner - en zag daar haar man meestal maar de enige keer op een dag. Deze samenkomst duurde echter nooit lang. Dan trok Elisabeth zich zo snel mogelijk terug - naar het dagelijkse kletsen met haar vriendin Ida Ferenczy, die de keizerin ook voor het slapen gaan klaarmaakte en haar haren los maakte.
Elke nog zo kleine officiële verplichting werd als storing van het tijdplan ondervonden. De keizerin leefde totaal voor haar schoonheid en gezondheid. Hofelijke en familiare plichten (uitgezonder de zorg voor Valerie) hadden in deze dagplanning geen plaats.

Bron: Brigitte Hamann, Kaiserin wider Willen
Vertaald en opgetekend door Diaantje. Niet overnemen aub.